• Een stage onder leiding van Sergio Morstabilini van 20 t/m 26 augustus in San Pellegrino
• Een stage onder leiding van Andrea Re, van 25 t/m 31 augustus, in Milaan

Voor wie dit te verwarrend vindt is er natuurlijk nog steeds de leukste zomerschool van allemaal, van 21 t/m 27 juli in Denemarken, onder leiding van onze eigen Stephen Snelders.

Waar de leraar zelf geen leraar meer heeft ontwikkelt hij zijn eigen interpretatie van de overgeleverde technieken en methoden. Dit verklaart het soms aanzienlijke verschil in de manieren waarop de diverse subscholen Shinto Ryu beoefenen.

Copyright Gerry Groenemeijer

De interpretatie van onze overleden leraar Goro Hatakeyama is een bijzonder martiale interpretatie. Vanaf het allereerste begin is in zijn interpretatie de training in basistechnieken (kihon) en oefenvormen (kata) erop gericht, elke handeling te richten op het uitschakelen of anderszins neutraliseren van een opponent. Dit of men nu in de rol van kirikomi (de aanvallende kant) of van uke (de verdedigende, ontvangende kant) aan de kata begint. De technieken zijn erop gericht effectief te zijn of men nu wel of niet bepantserd zou zijn. Weliswaar is in de kata de uitschakeling vaak alleen virtueel – de budoka richt de beslissende slag of steek niet op het lichaam van de trainingspartner, maar op diens wapen – maar de budoka moet in staat zijn geweest die uitschakeling ook werkelijkheid te hebben doen worden. Bovendien heeft die virtualiteit een didactisch doel dat in zichzelf martiaal is: langere en meer dynamische oefenvormen te realiseren waarin de budoka steeds weer moet kunnen reageren en steeds weer terugkeert naar een positie die bestand is tegen een tegenaanval.

Itsutsu-no-tachi, de allereerste kata in het systeem, dient in de stijl van Hatakeyama dan ook al beoefend te worden vanuit een dergelijke martiale optiek.

Itsutsu-no-tachi

De beide partners groeten elkaar. Ze trekken hun zwaard op de snelst mogelijke wijze. Ze beginnen te lopen, zonder zichzelf bloot te geven. Uke vergroot de afstand door achteruit naar in-no-kamae te gaan. Kirikomi oefent tweemaal zijn basisslag (maki uchi). Dan valt hij aan met een steek (tsuki) gevolgd door een slag (maki uchi). Uke ontwijkt de aanvallen (tai-sabaki) en neemt het cenrum over, dreigend met een suki naar de hartstreek. Kirikomi gaat naar achteren en neemt een midi gedan positie in. Uke valt aan metmaki uchi. Kirikomi ontwijkt de aanval en doet een tegenaanval met ko kasumi naar de onderarm (kote), alleen in de kata blokt hij het zwaard. Uke vervolgt zijn aanval met een slag naar de linkerheup (hidari do uchi). Kirikomi ontwijkt opnieuw en doet een tegenaanval met een slag naar de kote, alleen slaat hij op het zwaard (sumesu), gevolgd door een steek waarin hij zijn zwaard naar boven draait (o gasumi tsuki). Uke controleert de aanval door in een passeerstap naar achteren de zwaarden gebonden te houden (newari). Hij doet een tegenaanval naar de kote. Kirikomi ontwijkt door links opzij te stappen en doet een tegenaanval met maki uchi. Uke ontwijkt en doet tegenaanval met te ura kasumi(alleen op zwaard in plaats van kote). Kirikomi gaat naar achteren en oefent vechten vanuit zittende positie door het innemen van suwari gedan. Uke doet slag op het hoofd (shomen uchi). Kirikomi ontwijkt en blokt het zwaard (toori). Hij valt aan met hidari do uchi. Uke ontwijkt en doet tegenaanval naar kote, alleen slaat hij op het zwaard (do uke). Kirikomi wisselt zijn aanval naar de buitenste linie en steekt naar de nek (kubi tsuki). Uke controleert de aanval door passeerstap naar achteren en binding. Beide stappen terug inin-no-kamae. Dan valt uke aan met slag naar de nek (kubi uchi). Kirikomi ontwijkt naar links, doet van onderen tegenaanval op de kote (kote age) en geeft een beslissende slag naar de linkerslagader (kesa giri). Uke ontwijkt en gaat naar migi gedan. De partners kruisen hun zwaarden en gaan terug naar de uitgangsstelling. Ze groeten elkaar.

Stephen Snelders

De voorschriften voor de leerling-krijger

De Japanse manie om alles in regels vast te leggen voerde in de Edo-periode tot het vastleggen van het leven van de musha-shūgyōsa, zij die trainden om krijger te worden, in een aantal voorschriften. De Bukyo shigen noemt ze als volgt:

1. Verdraag hitte en koude, wind en regen, en bewandel bergpaden en zwaar begaanbare wegen.
2. Slaap niet onder een dak; beschouw het als fundamenteel om in de open lucht te slapen.
3. Wees geduldig bij honger en kou. Draag geen geld of voedsel mee.
4. Als er een veldslag is op de plaats van bestemming, neem deel en verricht verdienstelijke daden. Wees open in het gevecht; vermijd dievengedrag.
5. Ga alleen naar plekken die de gewone mensen angst aanjagen: plekken waar boze geesten samenkomen of waar er weervossen en giftige slangen zijn.
6. Word doelgericht een misdadiger, laat je gevangen zetten en ontsnap door je eigen slimheid.
7. Beschouw je positie als lager dan die van boeren en voorzie in je levensonderhoud door te helpen in de rijstvelden.

Toegestane bezittingen:

1. Kleding: een gevoerd katoenen gewaad, ondergoed, een gordel, een gebleekt katoenen hemd, een handdoek van drie voet lang, een gekleurde hoofdband, een waskoord.
2. Om vuur te maken: vuursteen en staal, tondel, wat aanmaakhout.
3. Eetgerei: een strooien omhulsel [voor rijst en andere restjes], een bamboe veldfles.
4. Verder: een reispas, papier, penseel en inkt, medicamenten, scharen, strooien sandalen, stuk henneptouw, gevlochten hoed.

Stephen Snelders

Deze voorschriften zijn vertaald door William Scott Wilson in zijn biografie van Miyamoto Musashi: The Lone Samurai (Kodansha, 2004).

Hatakeyama Sensei stierf op 8 december 2009.

DE BETEKENIS VAN GORO HATAKEYAMA VOOR BUDO

Met het heengaan van Goro Hatakeyama Sensei is ons een zeer bijzondere budoleraar ontvallen. Een man die op zijn eigen, niet altijd even tactische wijze meer dan een halve eeuw heeft gewijd aan het exploreren van de essentie van het klassieke Japanse budo, en wie de laatste 20-25 jaar geen moeite teveel was om zijn inzichten over te brengen op zijn leerlingen buiten Japan.

Wat maakte hem zo bijzonder als leraar? Het didactische systeem van het Japanse budo is gebaseerd op imitatie. De te oefenen technieken, zoals die ook voorkomen in de kata van het Katori Shinto Ryu, hebben vele lagen van betekenis en interpretaties die verschillend zijn voor beginners en gevorderden, van de allereerste en belangrijkste kata (itsutsu-no-tachi) tot de allerhoogste – en door slechts enkelen beheerste – vloeiende kata van het gokui-shichijo-no-tachi aan toe.

Veel studenten van het klassieke budo blijven steken in het routinematig herhalen van de geleerde kata en dringen niet door tot de diepere lagen van hun betekenis. Voor Hatakeyama Sensei was dit niet genoeg. In de twintig jaar dat ik zijn leerling ben geweest, heb ik hem zelf zien evolueren in zijn begrip van de kata en hem horen benadrukken dat je moest evolueren in de manier waarop je de kata beoefende. Natuurlijk, in het begin probeer je zo exact mogelijk de vorm na te doen. Maar als die vorm eenmaal is ‘ingezakt’ in je lichaam en je manier van bewegen – een proces dat decennia kan duren – moet je de kata met steeds meer gevoeligheid en begrip gaan uitvoeren. Vandaar ook dat de sensei zoveel nadruk legde op het langzaam en zo exact mogelijk proberen te trainen: zo leverde je jezelf niet over aan routine.

Een bijzonder element in Hatakeyama’s lessen was zijn nadruk op communicatie en contact, op het voelen en aanvoelen van de bewegingen van de trainingspartner. Een centraal concept bij hem was ‘newari’, kleven: door zelf zo ontspannen mogelijk te blijven de partner kunnen voelen en hem zo leiden en beheersen. Voor mijn gevoel kwamen in dit concept van newari alle essentiële aspecten van de zwaardvechtstijl van de sensei samen en toonde hij hierin ook de essentie van zijn persoonlijkheid. Om te kunnen doen wat hij deed, moest je naar het juiste punt zijn gestapt (tai-sabaki), je moest op de juiste afstand staan (ma ai), je moest weliswaar ontspannen zijn maar niet slap, hetgeen betekende dat je je heupen moest laten zakken en je centrum hervinden (o-toshi), en je moest voor alles ‘natural’ zijn, zoals hij het noemde (shizen).

Dit zoeken naar een natuurlijke manier van zijn was voor de sensei niet beperkt tot de mat. Ook in het dagelijks leven moest men ‘natural’ en ontspannen zijn. Hij had bijvoorbeeld een hekel aan het dragen van stropdassen en nauwsluitende kleding: dan kon je niet ‘natural’ bewegen. Natuurlijk traden in sommige dingen die hij ‘natural’ vond bepaalde culturele en persoonlijke vooroordelen naar voren. Tenslotte was de sensei een Japanner van de oude generatie, geboren voor de oorlog en zeventien toen de atoombommen vielen. Oorbellen en sieraden voor vrouwen waren dan ook ‘natural’ voor hem; voor mannen waren ze juist niet ‘natural’. Maar dit, net als zijn af en toe wat kribbig en ontactisch gedrag maakten hem voor mij alleen maar menselijk en daarmee meer sympathiek.

In de klassieke budo vond hij een weg naar het hervinden van ‘naturalness’ in ons leven; zijn passie en liefde voor de budo was zo groot dat hij niet kon verdragen dat aan de zuiverheid ervan werd afgedaan. Het vormen van organisaties, het vragen om geld, het uitdelen van banden, het zich vergenoegen met technieken die niet ‘natural’ waren, troffen hem aan het hart: al snel vermoedde hij dan platte gewinzucht (‘businezz’). Tot zijn dood wees hij dan ook alle plannen af om een internationale organisatie en een eigen stijl (‘Hatakeyama-ha’) rond zijn persoon op te richten. Dat was niet ‘natural’. Hij zou van zichzelf hebben gevonden dat hij een te grote neus had als hij daarin was meegegaan.

Want hoewel ik de sensei meer dan vijftien jaar heb zien schaven aan de overgeleverde technieken van het Katori en voortdurend wijzigingen heb zien invoeren, tot hij een paar jaar geleden eindelijk klaar leek te zijn, zag hij zich absoluut niet als een vernieuwer. Het is ook een foute benadering om al zijn aanpassingen als een verzameling ‘feiten’ te zien onder het motto: ’je kunt dingen altijd op een andere manier doen’. Al zijn veranderingen kwamen uit bovengenoemde ideeën voort: het mocht dan onconventioneel zijn wat hij deed, er zat toch ‘system in his madness’. Hij probeerde terug te gaan naar de oorsprong van het budo en de ‘vervuiling’ van latere eeuwen uit het oorspronkelijke Katori te halen. Alle technieken waarvan hij vond dat ze niet konden werken, en die niet ‘natural’ waren, moesten terug naar de oorspronkelijke versie. Zo werd de basishouding o gasumi van een slag waarbij je je open stelde voor een tegenaanval tot een directe steek. Zo werden al in itsutsu-no-tachi meerdere aanpassingen doorgevoerd alleen al om de aanvallen en tegenaanvallen van kirikomi natuurlijker, scherper en gevaarlijker te maken. In zijn wijzigingen in deze eerste kata kunnen we al alle wijzigingen zien die in de tientallen andere kata werden doorgevoerd, allemaal vanuit dezelfde principes. En ook de vorm moest weer terug naar de oorsprong: we mochten de kata eigenlijk alleen bij hun oorspronkelijke namen noemen, niet ‘eerste kata’, ‘tweede kata’, enzovoort.

Het heeft mij nooit gestoord dat de sensei in zijn pogingen om de essentie van het systeem terug te vinden tamelijk absolute waarheden verkondigde en weinig waardering en begrip had voor wat andere Katori-leraren deden. Hij zou nooit hebben kunnen doen wat hij deed als hij niet zo gepassioneerd en overtuigd van zijn ideeën was geweest. Voor mij was het zijn privilege, juist omdat hij zo’n grote zwaard-kunstenaar was. Zonder te hoeven accepteren dat er maar één waarheid is in Katori, leerde je van hem een begrip voor essenties van de zwaardvechtkunst die van buitengewoon hoog niveau waren; bovendien dwongen zijn lessen (zeker als je zijn uke was) je voortdurend op je hoede te blijven, flexibel te blijven, open-minded te blijven, kortom: de voortdurende aandacht (zanshin) te ontwikkelen waar elke krijgskunst mee begint en eindigt.

Hatakeyama Sensei was geen heilige; hij was een mens van vlees en bloed, net zoals wij allemaal, met prettige en minder prettige eigenschappen. In zijn leven en lessen toonde hij budo als een pad, met pieken en dalen, een pad waarvan we soms afdwalen maar waarvan we steeds weer de essentie proberen te (her)vinden. Over tijd en ruimte heen wist hij steeds weer nieuwe mensen te inspireren en een weg naar zelf-ontwikkeling te tonen. Hij heeft in zijn leven gedaan wat hij te doen had – we zullen hem niet vergeten.

Stephen Snelders

Niettemin zijn er wel enkele verbanden te schetsen, en kan dat ons begrip voor beide stijlen misschien verdiepen.

Ik zie die verbanden op drie manieren: ten eerste historisch, in de zin van persoonlijke banden Ten tweede, ook historisch, volgens de relatie tussen de stijlen in hun ontwikkeling binnen een groter corpus van Japanse vechtkunst. En ten derde, niet historisch maar inhoudelijk, kijkend naar de lichamelijke en geestelijke doctrines zoals die vandaag in beide stijlen bestaan.

1.

Zonder persoonlijke banden zou er tot voor kort in Nederland geen Katori Shinto ryu worden beoefend en zou dit artikel niet geschreven zijn. Het was namelijk vroeger in Japan niet eenvoudig om toe te treden tot een koryu, een school die al vóór 1868 werd opgericht. Persoonlijke introductie was een vereiste; spionnen en ander uitschot moesten buiten de deur worden gehouden. Zo maakten bijvoorbeeld de banden tussen de dojo van Yoshio Sugino Sensei in Kawasaki (waar Katori Shinto ryu werd onderwezen) en de Aikikai Hombu Dojo het voor buitenlandse studenten -toen nog een vreemd verschijnsel- mogelijk om opgenomen te worden in de Katori Shinto ryu. En zo kwamen ook studenten van Yoseikan aikido via hun leraar Mochizuki bij Sugino terecht. Sugino en Mochizuki waren immers beiden leerlingen van Kano (de grondlegger van judo) geweest in de jaren twintig en van Ueshiba in de jaren dertig; en de Sugino-dojo was na 1945 één van de eerste dojo’s buiten de Hombu Dojo waarin weer aikido werd onderwezen. Tegenwoordig is het voor iedereen in Nederland die aikido, aikibudo, of helemaal niets ernaast doet heel gemakkelijk om mee te mogen doen aan Katori Shinto ryu-lessen of -stages.

Ik zou nog een these kunnen ontwikkelen die de historische banden nauwer maakt: er wordt namelijk beweerd dat zowel Takeda Shingen, de beroemde samoerai-krijgsheer uit de zestiende eeuw, als Yamamoto Kansuke, één van zijn belangrijkste strategen, lid waren van de Katori Shinto Ryu. En Takeda’s afstammelingen ontwikkelden het Daito ryu aikijiujutsu, waaruit weer ons aikido is voortgekomen. Maar deze these vergt wat meer bewijsmateriaal.

2.

Of dit laatste waar is of niet, het is gemakkelijk om te zien dat aikijiujutsu en aikido voortgekomen zijn uit oudere vormen van jiujutsu, die beoefend werden door samoerai: krijgers die nooit ongewapend waren -zelfs in huis hadden ze een kort zwaard of dolk bij de hand- en vochten in harnas of in een lange broekrok (de hakama). Vandaar de nadruk op technieken waarin de hand en arm worden aangevallen (om het trekken van wapens te voorkomen), waarin klemmen belangrijker zijn dan stoten (klemmen zijn wat efficiënter tegen iemand in bepantsering) en waarin trappen niet voor te lijken komen (geef maar eens een hoge maegeri met 30 kg harnas aan of zelfs maar in een hakama). Daito ryu aikijiujutsu (vóór 1922 alleen maar jiujutsu genoemd) was slechts één van de tientallen vormen van yawara of jiujutsu, zoals Katori Shinto ryu één van de vele koryu was: scholen waarin de wapenkunde -het gebruik van zwaarden, maar ook van naginata (hellebaarden), van yari (speren) en van alle andere wapens- het belangrijkste was, aangevuld met jiujutsu voor het geval dát. Een krijger kon zich niet veroorloven om bepaalde aspecten van de vechtkunst niet te kennen, hetgeen verklaart waarom de principes achter de verschillende vormen uniform zijn. Ik kom hierop terug in paragraaf 3.

Er is een belangrijk verschil tussen aikido en Katori Shinto ryu dat pas in de twintigste eeuw kon verschijnen. Aikido, of beter aikikai, wil bedoeld zijn voor vrede, harmonie met het universum, algemene liefde en respect. Ueshiba legde sterk de nadruk op het verschil met de oude vormen van budo, die immers leren om indien nodig iemand te doden. Ueshiba claimde de oude technieken van het dodende aspect ontdaan te hebben: aikidotechnieken neutraliseren gevaar en laten de zinloosheid van agressie zien, maar brengen geen blijvende schade toe.

Hoewel dit op het eerste zicht een belangrijk theorisch verschil met de koryu lijkt te zijn, blijkt het volgens mij bij nadere inspectie niet te kloppen: ten eerste geloof ik niet dat Ueshiba geslaagd is in zijn opzet. Bekijken we aikido als zelfverdediging, dan lijken vernietigende atemi, altijd gericht op vitale punten, essentieel om balansverstoring teweeg te brengen en daarmee een techniek in te kunnen zetten. Maar zelfs als dat niet zo zou zijn, zie ik niet in hoe iemand die niets van valbreken en ukemi weet bijvoorbeeld een serieus ingezette irimi nage zou kunnen overleven zonder zijn nek te breken of op zijn achterhoofd te vallen. Modern aikido gaat er erg vaak van uit dat de agressor ook aikido kent, en bovendien het soort ukemi neemt dat in de betreffende substijl noodzakelijk is om een techniek uit te voeren.

Ten tweede is het niet helemaal waar dat de koryu niet op vrede gericht waren. Betekent het karakter voor krijg niet eigenlijk ‘het bedwingen van de speren’? De Chinese strategen wisten, beter dan Bush of Bin Laden, dat de beste generaal overwint zonder te hoeven vechten. De Katori Shinto ryu leert dat heiho, de oorlogskunst, ook heiho, vredeskunst, is (hei wordt dan in de twee gevallen met verschillende karakters geschreven). Boeddhistische invloeden spelen hier zeker een rol, maar het treft mij dat ook roofdieren alleen in het uiterste geval echt met elkaar zullen vechten, en elkaar eerst proberen af te schrikken door zich op te blazen, te grommen, enzovoort. Echt vechten leidt tot verwondingen en met wonden is het slecht jagen. Kortom, het blijkt altijd al het wezen van krijgskunst om na te denken over vrede.

3.

Tenslotte een blik op overeenkomsten en verschillen in de lichamelijke en geestelijke doctrines van aikido en Shinto Ryu vandaag de dag. Ik wil die twee aspecten (geestelijk en lichamelijk) niet van elkaar scheiden. Het cartesiaanse dualisme staat haaks op de theorie en praktijk van budo, waarin geest en lichaam juist één zijn. De vitale levensenergie (de ki) is zowel geest als lichaam, doorstroomt beiden, en kan in beiden geblokkeerd raken. We zien dit al meteen bij de basisoefeningen in zowel aikido als Shinto Ryu: het aannemen van houdingen die op het eerste gezicht puur lichamelijk lijken, maar die na even oefenen diep verbonden blijken te zijn met de shin of kokoro, de geestesgesteldheid.

Aikido en Shinto ryu hebben nog meer overeenkomsten, waarbinnen echter ook verschillen zijn op te merken: over het algemeen is het mijn ervaring dat aikido zoals onderwezen binnen de Aikikai al vanaf het begin de nadruk legt op ontspanning en het maken van vloeiende bewegingen, en de Shinto ryu veel meer op de exactheid van elke lichaamspositie en -beweging. Uiteindelijk is het doel natuurlijk hetzelfde (exact en vloeiend), maar in de Shinto ryu wordt de leerling veel meer ‘in toom’ gehouden. Dat moet ook, want hij staat wel met een zwaar houten oefenwapen op iemand in te meppen.

De basishouding, hanmi (‘half lichaam’) in aikido, is hetzelfde als de seigan-no-kamae, de basishouding in zwaard bij de Sugino-stijl van de Shinto ryu (maar niet bij de Otake-stijl, waarin de heupen niet weggedraaid worden). Natuurlijk is hanmi een zwaardhouding, hoewel het opvallend is dat ook sommige aikidoleraren hem onderwijzen door de torso van het lichaam meer naar de partner toe te draaien. Een doodzonde voor een zwaardvechter, omdat hij zo veel mogelijk ‘trefvlak’ op afstand wil houden van het wapen van de tegenstander. Een zwaardpunt verjaagt immers veel illusies, schreef de Baron de Bazancourt ooit in de 19e eeuw in zijn Geheimen van het zwaard. Wat in de Shinto ryu verder opvalt is dat wanneer iemand in seigan staat en zijn dekking dus optimaal is, hij op geen enkel moment in de kata zal worden aangevallen. Je valt immers alleen iemand aan die een opening biedt. In aikido daarentegen wordt er van uke verwacht iemand aan te vallen juist als die in hanmi staat, dus in dekking. In mijn ogen een verlies aan realisme.

Taisabaki, lichaamsverplaatsing: eerst het lichaam uit de baan van de aanval nemen, dan de eigen techniek uitvoeren, is de doctrine van beide scholen. Hyoshin, de juiste timing;ma ai, de juiste, dynamische (dus wisselende) afstand; zanshin, ‘simpel bewustzijn’, bewustzijn van de situatie zonder vooronderstellingen, angsten of verlangens; metsuke, de juiste blik, ‘het verre zien als dichtbij en het dichtbije als veraf’, zoals Musashi schreef; deze elementen zijn essentieel en in principe hetzelfde in zowel aikido als Shinto ryu.

Mijn conclusie is dat bij nadere beschouwing aikido en Shinto ryu toch meer te maken met elkaar hebben dan ik op het eerste gezicht zou zeggen. Maar het zijn allebei wel eigen disciplines, die alleen te beoefenen zijn omwille van zichzelf. Niet iedereen vindt het diep in zijn hart geweldig om zich alle kanten op te (moeten) laten smijten, en niet iedereen krijgt een blij gevoel in zijn hart wanneer hij een zwaard of bokken in de hand neemt.

Stephen Snelders

Maar wat moeten we hier verstaan onder een traditie? Een traditie kan op zich een lege huls zijn: een rigide en geïnstitutionaliseerde vorm van overgeleverde gedragsregels, die een verabsoluteerde waarde hebben gekregen en niet meer middel zijn, maar doel.

Dit is niet het soort traditie dat voor ons interessant is. De vorm waarin de traditie zich voortzet, in dit geval de Ryu, heeft voor ons betekenis omdat ze het middel is waarin wij ons doel, het verder vormen en ontwikkelen van onszelf, kunnen nastreven. Ontwikkeling van onszelf door bestudering van een manier van zijn in de wereld, die in het dagelijks leven van onze (post-)moderne wereld moeilijk terug is te vinden.

Een krijgerstraditie leert ons de betekenis van zaken als zelfdiscipline, eer en loyaliteit, een open en respectvolle omgang met anderen, een waardering voor hiërarchische relaties daar waar die functioneel is, zoals op de trainingsmat, en de betekenis van de waarde van elk moment in ons tijdelijke leven. Bestudering van de traditie opent voor ons een innerlijke dimensie die te vaak ontbreekt in een wereld waarin welvaart, gemak en een comfortabel bestaan het belangrijkste lijkt om naar te streven. Een krijgerstraditie moet echter vooral niet verward worden met een soldatentraditie van absolute discipline en gehoorzaamheid, zoals ook binnen de vechtkunsten nog al te vaak lijkt te gebeuren.

Het mag al duidelijk zijn dat de traditie alleen daar op een waardevolle wijze wordt voortgezet, waar ze niet verstard is in formele patronen. Voortzetting van de ryu gebeurt dan ook niet via formele structuren, maar door persoonlijke bestudering en overdracht. Daarom houdt een levende ryu zowel vast aan tradities, als dat er in zekere zin een dynamische transformatie plaats vindt in veranderende tijden Рmaar zonder de essenties van de traditie te verliezen.

Net zoals elke leraar binnen de ryu zich de technieken toeëigent en transformeert naar gelang zijn eigen vaardigheden, karakter en lichaamsbouw (vechtkunde is immers geen abstracte wetenschap, maar een dynamisch proces), zo moet elke leraar ook de essenties van de traditie van de ryu kunnen overbrengen aan nieuwe en veranderende generaties. Etiquette is bijvoorbeeld één van die essenties, maar niet als doel, maar als middel. Vechtsport en vechtkunde beginnen en eindigen met etiquette, met een manier van omgaan met zichzelf én met anderen. Vanaf het moment dat de budoka, de vechtkunstbeoefenaar, de trainingsruimte betreedt tot en met het moment dat hij of zij die verlaat is zijn of haar gedrag onderworpen aan nauwkeurig omschreven richtlijnen. Voortdurend beleefd groeten: naar de kamiza (het ‘hoogste punt’ van de trainingsruimte, dat wil zeggen de plek waar psychische energie gefocust wordt), naar de leraar, naar de medeleerlingen, naar het eigen wapen. Voorgeschreven kleding, die gebaseerd is op die van de samurai en die de overgang van het dagelijks leven naar de trainingsruimte versterkt. Correcte houding: rechtop staan of rechtop zitten op de vloer, in seiza of kleermakerszit, hetgeen niet alleen aangeeft dat de oude samurai geen stoelen of banken hadden, maar dat zij ook elk moment gereed waren om de strijd aan te gaan. Elkaar niet onverhoeds aanvallen, maar respectvol (voor elkaar, omwille van het gevaar dat trainen met wapens inhoudt) in voorgeschreven vormen met elkaar oefenen. Op tijd beginnen en niet zonder toestemming van de leraar de les verlaten om niet de concentratie van anderen te verstoren.

Vorm en inhoud van de traditie versterken elkaar zo en zijn nauw aan elkaar gerelateerd; net zoals de geestelijke houding van de krijger zich vormt in de fysieke beoefening van het zwaardvechterschap, terwijl tegelijk alleen die geestelijke houding de fysieke beoefening verder helpt. Een levende en betekenisvolle ryu kan niet daar bestaan, waar alleen de uiterlijkheid van de traditie bestaat.

Stephen Snelders

In de Shinto ryu zijn er drie formele erkenningen: de menkyo, de mokuroku en de kirigami.

In een vroeg stadium van zijn studie kan de student een kirigami (afkorting voor kirigami no menkyo) krijgen. Kirigami betekent letterlijk ‘afgesneden stuk papier’. Het is de ‘gelofte’ waarmee de student toegelaten wordt tot de instructie van de school.

Mokuroku wordt toegekend aan een wat verder gevorderde student en betekent letterlijk ‘lijst’ of ‘catalogus’.

Menkyo betekent ‘licensie’ of ‘toestemming’ en gaf oorspronkelijk het recht om de naam van de school naar derden toe te gebruiken, zoals bij duels, en om zelf gradueringen toe te kennen.

Binnen deze drie hoofdcategorieën worden verdere onderscheiden aangebracht:
shoden (eerste stap die in de traditie wordt gezet)
chuden (tussenstap die in de traditie wordt gezet)
okuden (het hart van de traditie, de diep ingewijde)
kaiden (de voltooide stap, de compleet ingewijde)

Menkyo kaiden is dus de hoogste graad die kan worden toegekend.

Hatakeyama Goro sensei hanteerde het volgende systeem:

• menkyo kaiden (8e dan en hoger)
• menkyo okuden (7e dan)
• menkyo chuden (6e dan)
• menkyo mokuroku (5e dan)
• mokuroku chuden (4e dan)
• mokuroku shoden (3e dan)
• kirikami chuden (2e dan)
• kirikami shoden (1e dan)

Historische achtergond:

Oorspronkelijk kennen de kobudo-stijlen van vóór de Meij-restauratie van 1868 niet het bandensysteem met dan- en kyu-graden zoals dat bestaat in moderne vechtsporten. Het is historisch gezien zelfs nog maar de vraag of en hoe middeleeuwse ryu zoals de Katori Shinto en de Kashima Shinto Ryu geïnstitutionaliseerd waren. Waarschijnlijk begon niet eerder dan de Edo-periode, dus na 1600, een mate van professionalisering van de vechtkunsten die de behoefte deed ontstaan aan een formalisering die aan studenten de mate van hun voortgang in hun ontwikkeling toonde. Het systeem van dan- en kyu-graden met verschillend gekleurde banden werd pas eind 19e eeuw ontworpen door Jigoro Kano, de grondlegger van het moderne judo. Voordien hanteerde elke ryu zijn eigen systeem.

In de hoofdlijn van de Katori Shinto ryu, de Otake-lijn, wordt nog steeds alleen het traditionele systeem toegepast. De lijn van Sugino Yoshio is een ryuha, een tak van de school: ryu betekent letterlijk ook ‘stroom’, we spreken dus over een zijvertakking van de rivier.

Sugino zelf kreeg zijn leraarstoestemming van de soke en het hoofd van de Katori-tempel. Tegen de jaren tachtig was hij aangesloten bij de Kokusai Budo Renmei, een federatie van martiale kunsten in Japan die aan de leden dangraden ging toekennen.

Sugino ging dat zelf toen ook doen aan zijn leerlingen. (Internationaal staat de Renmei bekend als de International Martial Arts Federation (IMAF), die overigens naar het schijnt weer in verschillende groepen uiteen is gevallen.)

Sugino kende aan Hatakeyama sensei een menkyo-kaiden en een 9e dan toe. Na het overlijden van de eerste splitste Hatakeyama sensei zich af van de Sugino Yukihiro-lijn. Hij keerde terug naar het traditionele gradensysteem, waarbij om vergelijking mogelijk te maken de oude uitdrukkingen met een equivalente dangraad zijn gelijkgesteld.

Stephen Snelders